Zawody prawnicze: zawód rzecznika patentowego

(artykuł pochodzi z czasopisma Edukacja Prawnicza numer 6 (42) marzec 02)

Dr Alicja ADAMCZAK
Prezes Polskiej Izby Rzeczników Patentowych

Historia rzecznictwa patentowego w Polsce obejmuje już ponad osiemdziesięcioletnią działalność zawodowych pełnomocników w sprawach własności przemysłowej. Tworzenie się zrębów samorządności korporacyjnej zawodu rzecznika patentowego i deontologii zawodowej zbiegło się z odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Na przestrzeni lat dwukrotnie, najpierw w latach pięćdziesiątych na okres kilku lat, później w latach sześćdziesiątych na lat blisko trzydzieści, wolny zawód rzecznika patentowego i jego korporacyjna samorządność były praktycznie unicestwione. Renesans zawodu nastąpił w roku 1993. Przyjęta wówczas ustawa z 9.1.1993 r. o rzecznikach patentowych uregulowała zasady wykonywania zawodu rzecznika patentowego oraz strukturę i sposób działania samorządu tej grupy pełnomocników. Aktualnie pełny przedmiotowy zakres działalności rzeczników patentowych wyznacza ustawa z 11.4.2001 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 509). Jest ona generalnie aktem prawnym traktującym o ustroju zawodu rzecznika patentowego, gdyż określa zasady i warunki jego wykonywania oraz organizację i zakres działania samorządu rzeczników patentowych. Kompleksowo reguluje świadczenie pomocy w sprawach własności przemysłowej, jak również określa wszystkie formy wykonywania zawodu. Istotną konkretyzację zasad wykonywania zawodu zawiera ustawa z 30.6.2000 r.-Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2001 r., Nr 49, poz. 508), ustalając zakres umocowań rzecznika patentowego w postępowaniu przed Urzędem Patentowym RP.

Świadczenie pomocy w sprawach własności przemysłowej

Ustawa stanowi, że zawód rzecznika patentowego polega na świadczeniu pomocy w sprawach własności przemysłowej. Wyjaśnia ona jednocześnie termin "sprawy własności przemysłowej", który należy rozumieć jako: uzyskiwanie, zachowywanie, wykonywanie oraz dochodzenie praw odnoszących się do przedmiotów własności przemysłowej, a w szczególności do wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych oraz topografii układów scalonych, a także do znaków towarowych, nazw handlowych i oznaczeń geograficznych, jak również zwalczanie nieuczciwej konkurencji w zakresie tych przedmiotów. Katalog przedmiotów własności przemysłowej nie jest zamknięty. Dlatego też świadczenie pomocy przez rzecznika patentowego może też odnosić się przykładowo do ochrony know-how i nowych odmian roślin. Tak przyjęty zakres spraw jest w zasadzie spójny z rozumieniem pojęcia własności przemysłowej w konwencji paryskiej z 23.3.1883 r. o ochronie własności przemysłowej.

Zakres pełnomocnictwa

Ustawa Prawo własności przemysłowej wprowadza jednolicie dla wszystkich przedmiotów własności przemysłowej zasadę względnego przymusu rzecznikowskiego, a także przesądza, że w postępowaniu przed Urzędem Patentowym RP w sprawach związanych z dokonywaniem i rozpatrywaniem zgłoszeń oraz utrzymywaniem ochrony wynalazków, wzorów użytkowych, a także przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych, w odniesieniu do postępowania zgłoszeniowego i rejestrowego, pełnomocnikiem strony może być tylko rzecznik patentowy. Poza zakresem tej wyłączności pozostaje postępowanie sporne przed Urzędem Patentowym oraz postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym-w przypadku złożenia skargi na orzeczenie Urzędu Patentowego. W postępowaniach tych strona może być reprezentowana także przez adwokata i radcę prawnego.

W odniesieniu do zgłaszających z zagranicy, tj. osób, które nie mają miejsca zamieszkania lub siedziby na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązuje zasada bezwzględnego przymusu rzecznikowskiego. Oznacza to, że w wymienionych wcześniej sprawach mogą one występować tylko za pośrednictwem rzecznika patentowego. Analogiczna zasada obowiązuje w większości ustawodawstw krajowych.

Ustawa Prawo własności przemysłowej, w przepisach przejściowych i końcowych, wprowadza zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego, zgodnie z którymi zawodowymi pełnomocnikami w sądowym postępowaniu cywilnym w sprawach własności przemysłowej może być także rzecznik patentowy (art. 87 § 1 KPC). W ten sposób nastąpiło kodeksowe usankcjonowanie stanu prawnego obowiązującego dotychczas na podstawie ustawy szczególnej z 9.1.1993 r. o rzecznikach patentowych. Także kasacja w sprawach własności przemysłowej może być wniesiona przez rzecznika patentowego (art. 3932 § 3 KPC).
Rzecznik patentowy może sam uwierzytelnić odpis udzielonego mu pełnomocnictwa (art. 99 KPC). Stronom reprezentowanym przez rzecznika patentowego przysługuje zwrot kosztów w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata (art. 99 KPC).

Zawód zaufania publicznego

Ustawodawca wyraźnie określił, że zawód rzecznika patentowego jest zawodem zaufania publicznego, ma zatem status identyczny z zawodem adwokata i radcy prawnego. Art. 88 Kodeksu spółek handlowych wśród innych wolnych zawodów, które mogą tworzyć spółki partnerskie, obok adwokatów i radców prawnych wymienia także rzeczników patentowych.
Tytuł zawodowy "rzecznik patentowy" podlega ochronie prawnej.
W wykonywaniu zawodu rzecznik patentowy jest niezależny, gdyż podlega tylko ustawom. Wydając opinie lub udzielając porad, nie może być on zobowiązany poleceniem służbowym co do ich treści.
Ma on obowiązek wykonywać zawód zgodnie z zasadami etyki, określonymi przez Krajowy Zjazd Rzeczników Patentowych, oraz z należytą starannością. Zasady etyki pełnomocników w sprawach własności przemysłowej trafnie odzwierciedla fragment tekstu poświęcony zawodowi rzecznika patentowego: "W zawodzie tym wymaga się zwykłej uczciwości, która powinna dominować w sprawach handlowych, ale także delikatności, która znaczy więcej, niż zalecenia Kodeksu, sumienia i honoru [1]".
Ustawa wprowadziła dla rzeczników patentowych obowiązek wykonywania zawodu, ściśle określając okres przerwy w jego wykonywaniu, jak również warunki jej uznania.

Formy wykonywania zawodu

Ustawa stanowi, że rzecznik patentowy może wykonywać swój zawód w kancelarii patentowej lub na rzecz pracodawcy, a także na podstawie umów cywilnoprawnych. W przypadku wykonywania zawodu w kancelarii patentowej lub na podstawie umów cywilnoprawnych rzecznik patentowy podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy świadczeniu pomocy.
Kancelaria patentowa może być utworzona wyłącznie w celu wykonywania zawodu rzecznika patentowego i prowadzona przez rzecznika patentowego jednoosobowo, jako spółka cywilna (rozumiana jako działalność w warunkach zawartej umowy spółki cywilnej na podst. art. 860-875 KC) lub jawna, w której przynajmniej połowa wspólników to rzecznicy patentowi; spółka partnerska; spółka komandytowa, w której komplementariuszami są wyłącznie rzecznicy patentowi. Odmiennie niż w ustawach korporacyjnych adwokatów i radców prawnych ustawodawca dopuszcza możliwość prowadzenia kancelarii w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, zastrzegając, że większość udziałów w takiej spółce mają rzecznicy patentowi.

Prawo wykonywania zawodu

Prawo wykonywania zawodu rzecznika patentowego nabywa się po złożeniu ślubowania, z dniem dokonania wpisu na listę rzeczników patentowych, którą prowadzi Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej. W ustawie o rzecznikach patentowych zostały zawarte bezwzględne warunki wymagane dla uzyskania wpisu, a tym samym warunki niezbędne dla wykonywania zawodu rzecznika patentowego. Na listę może być wpisana osoba, która:

1. ukończyła magisterskie studia wyższe o kierunku przydatnym do wykonywania zawodu rzecznika patentowego, w szczególności techniczne lub prawnicze;
2. odbyła aplikację rzecznikowską na warunkach określonych w ustawie;
3. złożyła egzamin kwalifikacyjny przed Komisją Egzaminacyjną.

Wśród wymogów wymienia się także: pełną zdolność do czynności prawnych i korzystanie z pełni praw publicznych, nieskazitelny charakter tej osoby, która także swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu rzecznika patentowego. Wymagane jest również obywatelstwo polskie z zastrzeżeniem, że przedmiotowy przepis nie narusza postanowień umów międzynarodowych, których stroną jest Polska. W sytuacji, gdy przewidują one możliwość ubiegania się o wpis na listę osób posiadających inne niż polskie obywatelstwo, muszą być spełnione wszystkie pozostałe warunki ustawowe. Ponadto osoba ta musi wykazać, że włada językiem polskim w mowie i piśmie, w stopniu niezbędnym do prawidłowego wykonywania zawodu rzecznika patentowego.
W drodze uchwały Krajowej Rady Rzeczników Patentowych istnieje możliwość uzyskania zwolnienia w całości lub odpowiedniej części z aplikacji rzecznikowskiej. O zwolnienie może ubiegać się osoba, która wykaże, że posiada określoną wiedzę lub praktykę w sprawach własności przemysłowej przydatną dla wykonywania zawodu rzecznika patentowego.

Aplikacja rzecznikowska

Celem aplikacji rzecznikowskiej jest przygotowanie aplikanta do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu rzecznika patentowego. Wpis na listę aplikantów następuje w wyniku konkursu kandydatów. Aplikacja trwa 3 lata i odbywa się pod kierunkiem patrona, którym może być tylko rzecznik patentowy, a kończy się egzaminem kwalifikacyjnym.
Aplikacja polega w szczególności na systematycznym szkoleniu, obejmującym, w niezbędnym wymiarze, wykłady i ćwiczenia z całokształtu wiedzy teoretycznej oraz samodzielnym wykonywaniu prac i zadań praktycznych. Praca ta i zadania, zlecane przez patrona, mogą być przez aplikanta wykonywane również poza miejscem odbywania aplikacji.
Zgodnie z przyjętym programem aplikacja obejmuje w kolejności: ukończenie dwusemestralnego Podyplomowego Studium Prawa Własności Przemysłowej, które odbywa się w Krakowie w Instytucie Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, następnie dwusemestralnego Studium Metodyki Czynności Zawodowych Rzecznika Patentowego oraz Studium Techniki Komputerowej i Komputerowego Prowadzenia Badań.
Aplikanci uczestniczą ponadto w rozprawach sądowych i w rozprawach patentowych prowadzonych w trybie spornym oraz w warsztatach z zakresu orzecznictwa, a także odbywają praktykę w Urzędzie Patentowym RP.
Tak więc cały system trzyletniego szkolenia zawiera w swym programie przedmioty obejmujące zarówno wiedzę techniczną, jak również prawo materialne i procesowe. Taki zakres szkolenia ma na celu zapewnienie w pełni kompetentnego i fachowego świadczenia pomocy w sprawach własności przemysłowej oraz pełnego zabezpieczenia praw zgłaszających, co wymaga połączenia specjalistycznej wiedzy technicznej i prawniczej.
W ramach prac i zadań zlecanych przez patronów aplikanci przygotowują zwłaszcza dokumentację przedmiotów własności przemysłowej, opracowując projekty opisów wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych i topografii układów scalonych, a także znaków towarowych i oznaczeń geograficznych. Dla ich prawidłowego sporządzenia muszą wykazać się umiejętnością m. innymi poszukiwań patentowych, ustalania stanu techniki i oceny zdolności patentowej rozwiązań, zdolności rejestrowej oznaczeń, sporządzania wykazów towarów i usług.
Po upływie osiemnastu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji patron może upoważnić swojego aplikanta do zastępowania go we wszystkich czynnościach, z wyjątkiem występowania w charakterze pełnomocnika przed Sądem Najwyższym. Za tak powierzone-na zasadach substytucji-czynności odpowiedzialność ponosi patron.

Samorząd rzeczników patentowych

Ogół rzeczników patentowych i aplikantów rzecznikowskich tworzy Polską Izbę Rzeczników Patentowych, która ich reprezentuje i sprawuje pieczę nad należytym wykonywaniem zawodu rzecznika patentowego w granicach interesu publicznego. Przynależność do Polskiej Izby Rzeczników Patentowych jest obowiązkowa.

Do zadań samorządu należy w szczególności:

• podejmowanie działań w celu zapewnienia warunków należytego wykonywania zawodu rzecznika patentowego;
• reprezentowanie rzeczników patentowych i aplikantów oraz ochrona ich interesów zawodowych;
• współdziałanie w kształtowaniu i stosowaniu prawa własności przemysłowej, a także w zakresie organizowania i wykonywania zawodu rzecznika patentowego;
• doskonalenie zawodowe rzeczników patentowych i kształcenie aplikantów;
• sprawowanie nadzoru nad należytym wykonywaniem zawodu przez rzeczników patentowych i aplikantów;
• prowadzenie badań w sprawach własności przemysłowej.

Wykonując te zadania, samorząd rzeczników patentowych współdziała z organami władzy i administracji rządowej oraz samorządowej, a także z innymi samorządami zawodowymi i organizacjami społecznymi, jak również sprawuje orzecznictwo dyscyplinarne oraz prowadzi działalność wydawniczą.
Rzecznik patentowy i aplikant podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej w przypadku zawinionego, nienależytego wykonywania zawodu oraz innych obowiązków określonych w ustawie, a zwłaszcza za czyny sprzeczne ze ślubowaniem. Od odpowiedzialności dyscyplinarnej wyłączone są czyny, do których mogą być zastosowane przepisy Kodeksu pracy dotyczące porządku i dyscypliny pracy.
Jako kary dyscyplinarne ustawa wprowadziła:

• upomnienie;
• naganę z ostrzeżeniem;
• karę pieniężną nie niższą od 10-krotności i nie wyższą od 50-krotności miesięcznej składki członkowskiej obowiązującej w dacie orzeczenia dyscyplinarnego;
• zawieszenie prawa do wykonywania zawodu rzecznika patentowego na okres od trzech miesięcy do pięciu lat;
• pozbawienie prawa do wykonywania zawodu rzecznika patentowego, a w stosunku do aplikanta-wydalenie z aplikacji.

Orzecznictwo dyscyplinarne sprawuje samorząd poprzez swoje organy: Sąd Dyscyplinarny i Odwoławczy Sąd Dyscyplinarny.

Zakończenie

Zawód rzecznika patentowego na całym świecie posiada wspólne reguły wykonywania. Zakres postępowania w sprawach własności przemysłowej wyznacza obszar działalności rzecznika patentowego, występującego jako doradca i pełnomocnik procesowy. W działalności rzecznika patentowego poza wiedzą specjalistyczną, łączącą się z wszystkimi dziedzinami techniki i prawem, istotną rolę odgrywa dodatkowo czynnik psychologiczny. Rzecznik patentowy, będąc pełnomocnikiem w sprawie, winien stworzyć klimat zaufania i poufności, występuje bowiem w roli doradcy i powiernika, któremu powierza się "tajemnice", często o doniosłej wartości ekonomicznej.

Przypis:
[1]. Zob. A. de Elzaburu, The Role, Qualifications and Associations of Industrial Property Attorneys [w:] Industrial Property 1984, No. 4, s. 159